گرگان - دوشنبه 27 آذر 1396 - دما درجه سانتیگراد




1396/9/13 - شماره 1654
شاعر عارف یا درویش شاعر

حنیف خورشیدی-« حضور شاعر در جهان شعر ، حضوری مبتنی بر اتحاد است ، نگریستن به وحدت در عین کثرت ، تشخص بخشیدن به ریشه ها و یگانه شدن با هسته های درونی شعر ، همانگونه که شعر کلاسیک  و سنتی ما اثر مستقیم بر ذهن و زبان نیما وشاعران پس از ان داشته است ، به همان نسبت شعر امروز هم ریشه در دل موج نو و شعر*حجم دارد . شاعرانی که در فرصت های سریع ، نگاهشان را به یک نقطه از موقعیت های زمانی و مکانی معطوف کرده اند تا به معرفتی برسند که درهای ناخود آگاه برابرشان گشوده شود و به درک تحول زبان در زمان برسند» . شاید همین برجسته شدن  شعر و شاعران « شعر دیگر » و « حجم » و « موج نو » در دهه ی هفتاد تا همین امروز شاعران سطح و منتقدان سطحی را گرفتار موضع گیری و غفلت کرده است و بی پشتوانه ادبی و فرهنگی خواسته اند که با ساده نویسی و شعر گفتار و با روایت و توصیف به حذف شعر دهه هفتاد اقدام کنند که در نیمه ی  راه ناکام ماندند . شاعران اندیشمند و آوانگارد « شعر حجم » و « شعر دیگر » که به نوعی امضاءکنندگان – مانیفیست شعر حجم -به جز بیژن الهی- بوده اند و در آن عصر خاص و محدود  بیانیه ای را با آن قدرت و جسارت به ادبیات و زبان فارسی پیشکشی می کنند پس از گذشت کمتر از نیم قرن تلاش هنوز هم نفوذهای پنهان و پیدایی در ادبیات آوانگارد دارند و به جای اینکه رسم و قاعده ای را موعظه کنند خود ، رسم و قاعده می شوند  و این گونه متعلق به کسی یا گروهی نمی مانند ، چون کسی که آن را کشف می کند از طریق شعرهاست که به این معرفت پنهان می رسد نه از طریق شاعران آن ، پس لزومی به ترسیم رسم و قاعده نیست . به طور مثال کسانی که با شعرهای بلند و سرشار از آفرینش « بیژن الهی » ، « یداله رویایی » ، « رضا زاهد » ، « منصور خورشیدی »، «بهرام اردبیلی » ، « حمید عرفان » ، « پرویز اسلامپور » ، « فیروز ناجی » و غیره آشنایی دارند خوب می دانند و شیفته ی این نوع هنر زبانی هستند و عطش کشف این هنر زبانی را دارند ، جوهر حرکت در خلق و آفرینش شعر را می شناسند ، راهی برای ورود به قلمرو آن باز می کنند که در شعاع رضایت کسانی باشد که تحول خود را در تعالی شعر آوانگارد « شعر حجم» و شعر دیگر می بینند . . .

اما در این میان ، شاعران بسیاری بودند که بخاطر تغییر و تحولات درونی و یا اجتماعی ، سیر الی الوطن و یا سیر در خویش را آغاز کردند و دیگر کمتر آدرسی از آنها یافت شد مثل رویایی . بهرام اردبیلی ، هوشنگ چالنگی ، فیروزناجی که مدتها در غربت بوده و هستند برخی مثل بیژن الهی ، ساکن کشور بودند اما کمتر کسی از احوال آنان خبر داشت . انتشار مقالات ، نقدها و مصاحبه های مستمر و حضور پررنگ منصور خورشیدی و هرمز علی پور و راحامحمدسینا و حسین مدل و... در فستیوال های مختلف شعر و مجلات و صفحات سایت های ادبی توانست همچنان به قدرت وشناساندن جریان های اندیشگی شعر حجم و موج نوی ان سالها و موج نو این سالها به یاری جوان تر هایی مثل « علی مؤمنی » ، « رسنم اله مرادی » ،» احمد رضا چه که نه ای » ، « قاسم هاشمی نژاد » کمک کند . اما جنس ادبیات و زبان شعر « بیژن الهی » متفاوت بود ، انشار علم اشارت، جسم نهفته در عرفان پنهان و زبان در کام او . . .

 بیژن همه در درد و شوق بود ، و در شیوه ی معرفت . کشف و شهود و شعر ، شآنی رفیع داشت . آنهایی که با روحیات بیژن آشنا بودند بهتر از هر کسی می دانند که خلق زبان و کشف شهود در ادبیات برای او راهی برای رسیدن به کمال معنوی و عرفانی بوده است . شاید بتوان نگاه « بیژن الاهی » در شعر و معنویت و عرفان را – که همواره در تنهایی و سکوت و کشف و شهود و درک عوالم دیگر – بوده است را به نگاه عارف و درویشی باند آوازه که حضرت عطار نیشابوری در وصفش می فرماید:  « آن قطب به استحقاق ، آن منبع اسرار ، آن مرتع انوار ، آن سبق برده به استادی ، سلطان طریقت ؛ جنید بغدادی –  رحمته اله علیه – نزدیک دانست ، آنجا که در وصف ایشان آمده است : « روزی که کار جنید بالا گرفت و آوازه ی او به عالم رسید و در هر چه او را امتحان کردند ، هزار چندان آمد . چون جنید سخن بلند شد ی «سری سقطی»  [ مراد و پیر جنید ] او را گفت : « تو را وعظ باید گفت . جنید متردد خاطر شد و رغبت نمی کرد و می گفت : « با وجود شیخ ، ادب  نباشد سخن گفتن » تا شبی ، مصطفی را – علیه الصلوه  والسلام – به خواب دید که گفت : « سخن بگوی » بامداد برخاست تا با « سری » [ مراد و استاد خودش ] گوید . سری را دید بر در ایستاده . گفت : در بند آن بودی که دیگران تو را گو یند سخن گوی ؟ اکنون باید گفت ، که سخن تو را سبب نجات عالمیان گردانیده اند ، چون به گفتار مریدان نگفتی و به شفاعت مشایخ بغداد نگفتی و من گفتم و نگفتی ، اکنون چون پیغمبر فرمود بباید گفت . » جنید اجابت کرد و استفغار کرد . گفت : « بگویم به شرط آن که از چهل تن زیادت نباشند » . روزی مجلس گفت : چهل تن حاضر بودند ، هجده تن جان بدادند و بیست و دو بیهوش شدند و ایشان را بر گردن نهادند و باز خانه ها بردند [ به خانه هایشان بازگردانیدند ] . شاید تمام دغدغه های « بیژن » همه این بود که شعر ، حاکم نمی پذیرد و بر سر این بود که حکم نمی کند .

از حیات شاعرانه شاعر – که حالا دیگر مؤلف مرده است – چیزهای زیادی در دست نیست . زیرا سالهای سال – بیش از چهار دهه – است که او در خلوت وخرابات خویش در کشف و شهود است . حتی شعرهای او نیز محدود و معدود است . او در تمام این سالها که در متن ادبیات نبود ، درویش بود ، نمی خواست حرف بزند کسی را به خلوت خود راه نمی داد . شاید جایی ، با کسی ، دوستی ، خبرنگاری ، مریدی ، غریبه ای ، و یا حتی با سطرهای سپید کاغذ حرف های منتشر نشده ای داشته باشد که بعد از خودش انتشار یابد ، اما سوالهای نشده ای که از او بر دل مشتاقان « شعر دیگر » بر جای ماند بسیار است و این عارف شاعر ، به سوال های تاریخ ادبیات ، سکوت را هدیه داده است . « بهرام اردبیلی »  [ که پس ازسی سال زندگی در امواج ، به ایران آمد ] در وصف بیژن الهی سخن های فراوان گفت ، هرچند تاریخ آن حرفها و خاطرات و نقل قولها به سه – چهار دهه قبل باز می گردد ، اما شعور و آگاهی بیژن را در شعر و کشف شهود نشان می داد.

جایی که بهرام در وصف بیژن می گوید: بیژن اژدهاست. . . .

[ البته کلمه اژدها در دایره واژگانی بهرام یعنی بزرگ و اعجوبه ، زیرا وی در طول سی سالی که در وطن نبود هیچ کسی را در اطراف خود نمی دید که با او فارسی حرف بزند و یا اصلا کسی نبود که با او حرف بزند !! در خلوت و تنهایی و انزوای خود بود و کاری به کار دنیا و آدمهایش نداشت ... بهرام اردبیلی هر چند یکی از امضاء کنندگان ماینفست حجم بود ، به بیژن و شعر وفادار تر بود و شیوه ای را که بیژن در ذهن بهرام افکنده بود به همان موج نو شباهت بیشتری دارد تا به حجم...

بهرام اردبیلی درباره بیژن که می خواهد راهی در زبان های دیگر دنیا باز کند می گوید: بیژن اژدهاست ..... بیژن در آن موقع شروع کرد  به فرانسه یاد گرفتن انگلیسی یاد گرفتن عربی یاد گرفتن.... برای اینکه خیلی جدی است توی کارش برای اینکه هیچوقت هیچ کاری نمی کند جز آن کاری که باید بکند . هیچوقت هم هیچ شغلی نداشت جز خواندن و نوشتن. برای اینکه او تنها پسر خانواده بود و  لازم نبود کار بیرون کند دیپلم و مدرسه را هم نصفه کاره رها کرد و پدرش را عصبانی کرد. خانواده اش به او میگفتند که اگر درست را نخوانی تو هیچ کسی نمی شوی و او هم گفت من هم همین را می خواهم که هیچ کس نشوم می خواهم خودم بشوم . بعد پول  تو جیبی اش را هم جیره بندی کردند اما او کار خودش را میکرد. بیژن الهی آن زمان که در اوج شهرت بود و مریدان بزرگ بسیاری را در کنار خود داشت و می توانست به واسطه آنها تا دهه ها مطرح شود تریبون های مختلف داشته باشد - لا اقل به واسطه شعر دیگر و موج نوی شعر – به خلوت خود گریخت و دیگر هیچ گاه از این دایره شهودی بیرون نیامد و هیچکس هم نشان  و نشانه ای از او در جایی ندید....بهرام اردبیلی در جایی می گوید: بیژن خیلی بسته است مال خودش است. بازاری نیست. هیچوقت بازاری نبود. همه به او راه می دادند تا یکی از کارهایش را بتواند چاپ کند. ولی او اینجوری نبود همیشه کار میکرد و مطلب می نوشت.  ما کار بیرون داشتیم ولی او کار بیرون نداشت و همیشه در خانه میان کتاب ها بود . نوشتن و خواندن . حدود پنج سال برای ترجمه اشعار لورکا زحمت کشید . ماه ها طول می کشید تا یک لغت انتخاب و یا عوض کند. بعد هم با هر کسی که با یک زبان آشنا بود مشاوره می کرد که مثلا این جمله اسپانیایی اش چطور است؟ یا عربی چه می شود . حال برای شناختن بیژن الهی زود است....  حالا خیلی زود است....

[ این مطلب از روی مصاحبه دوست عزیزم داریوش کیارس در سال 1383 برداشته شده است که بهرام با اعتقاد کامل می گفت خیلی زود است برای شناختن بیژن... حالا دیگر نه بیژن در میان ماست و نه بهرام... هنوز شناخت های ما از این شاعر عارف در حد همان چند شعری است که همه خوانده اند .... شاید روزی مصاحبه کامل و گفت و جوی مبسوطی با بیژن الهی بیرون بیاید که ما را با زوایای دیگر این شاعر آوانگارد، این پیر اندیشه در عصر فروتن شعر ، آشنا کند. ]

بیژن الهی را گاهی شاعر تصویری که به سرایش تصاویر بکر پرداخته می شناسند. شاعری بزرگ که در تیرماه ۱۳۲۴ در چهارراه حسنآباد دیده به جهان گشود و در نوجوانی در کلاسهای نقاشی جواد حمیدی حضور یافت. شاید کثرت تصاویر ناب شاعرانه وی ریشه در همین ایام نوجوانی و کلاسهای جواد حمیدی داشته باشد. الهی نخستین شعر خویش را با دعوت فریدون رهنما در شماره آبان ماه ۱۳۴۳ مجله طرفه به چاپ رساند و این آغازی بود برای همکاری وی با اسماعیل نوریعلا در انتشار مجله جزوه شعر. الهی در زمره شاعران موج نو و شعر دیگر بود که برخی از ترجمههای او نیز در مجلهی اندیشه و هنر  منتشر شدهاند. عنوان این جریان شعری یعنی «موج نو» را نیز فریدون رهنما یکی از چهرههای دههای سی و چهل ادبیات معاصر فارسی پیشنهاد کرد و هم او بود که با حمایت از پرویز اسلامپور ، احمدرضا احمدی ، بیژن الهی  و سایر شاعران «شعر موج نو» موجب شد تا این گونه شعر با استقبال شاعران جوان دهه چهل و پنجاه مواجه شود. با این حال، خود بیژن الهی  پس از مدتی دیگر از عنوان «شعر موج نو» استفاده نکرد و به تدریج از مجامع و جریانهای شعری کناره گرفت. بیژن الهی در سال ۱۳۶۷ برای اولین باز با ژاله کاظمی ، نقاش و گوینده ی رادیو ازدواج کرد . وسپس با غزاله علیزاده ، داستان نویس ایرانی برای بار دوم ازدواج کرد که حاصل این ازدواج یک دختر بود. از تألیفات او می توان به مجموعه ی شعردیدن اشاره کرد که نخستین بار در سال ۱۳۹۳ توسط نشر بیدگل منتشر شد . جوانی ها از چهل و یک تا پنجاه در سال ۱۳۹۴ نیز توسط نشر بیدگل منتشر شد. بیژن الهی در زمینه ی ترجمه نیز آثار درخشانی را منتشر کرد ، از آثار او می توان به حلاج الاسرار که شامل ترجمه ی یادداشت ها و دیگر اشعار حسینبنمنصور حلاج ،  چهارشنبه ، خاکستر  از تیاسالیوت ،  بهانههای مأنوس از فلوبر، نیت خیر از  فردریش هولدرین ، مستغلات از هانری میشو ، دره ی علف هزار رنگ از شکسپیر ؛ اشاره کرد. از الهی ترجمه هایی از کنسانتین کاوافی در نشریه این شماره با تأخیر نیز به چاپ رسیده است . بیژن الهی در دهم آذر ۱۳۸۹ بر اثر عارضهی قلبی درگذشت ، پیکر او در گورستانی در روستای بیجدهنو از توابع استان مازندان به خاک سپرده شد. بنا بر وصیت وی هیچ نامی بر سنگ گور وی حک نشد.

مرا دفن سراشیبها کنید که تنها

نمی از باران به من رسد

اما     سیلابه اش از سر گذر کند

مثل عمری که داشتم.

بیژن الهی