گرگان - جمعه 25 آبان 1397 - دما درجه سانتیگراد




1392/12/5 - شماره 1188
نگاهی به زندگی نامه پدر گرگانیِ مجسمه سازی نوین ایران؛ استاد ایرج تنظیفی. هنرمند تکرار ناشدنی گرگان زمین

گفتگو و گردآوردی: علی بایزیدی- هنرمند کم نظیر و تکرارنشدنی گرگان، استاد ایرج تنظیفی، ادیب، نقاش و مجسمه ساز بزرگ و جاودانه معاصر، در روز ششم اردیبهشت ماه 1317خ در محله سرچشمه به دنیا آمد. پدرش مرحوم علی اصغر تنظیفی معروف به اصغر پیغبر، از دلاکان به نام گرگان بود که به کشیدن دندان و سلمانی نیز می پرداخت، با این حال از طبع بلندی برخوردار بود و مشوق اصلی ایرج در طی مدارج تحصیل هنر و نقاشی بود. تنظیفی در دبستان شیر و خورشید، تحصیلات دوره ابتدایی خود را انجام داد، پس از آن در دوران متوسطه اول در دبیرستان نمونه که زیر نظر و با مدیریت یحیی خان قره داغی و با متد آمریکایی تدریس می گردید، موفق به دریافت مدرک سیکل شد. در این مدرسه که کلاس های آن حداکثر دارای 25 دانش آموز بود، محصلان با تشکیل گروه های 5نفره به تحقیق پیرامون مطالب درسی می پرداختند و خود به جای معلم به ارائه کنفرانس در کلاس ها مبادرت می کردند. تنظیفی پس از آن، همگام با تأسیس دانشسرای مقدماتی در گرگان که باز هم به ریاست یحیی خان قره داغی برگزار می شد، به تحصیل دوره دوم متوسطه مشغول شد و پس از دو سال، دیپلم آموزگاری دریافت نمود (1337خ) و از آن هنگام به معلمی سال دوم ابتدایی در بندرترکمن مشغول گردید، با این حال وی که علاقه وافری به ادامه تحصیل داشت برای شرکت در امتحانات کنکور سراسری و ورود به دانشگاه، ملزم به دریافت گواهینامه سال ششم متوسطه بود لذا با انتخاب رشته ادبیات، به¬صورت داوطلبانه و بدون آموزگار در امتحانات مربوطه در ساری مشارکت کرد و در سال 1339خ با معدل 10.5 موفق به دریافت مدرک سال دوازدهم خود گردید.

     تنظیفی در طول سال های آموزگاری، پس از بندر ترکمن، به علی آباد کتول منتقل شد و در دبیرستان های این شهر به تدریس زبان انگلیسی مبادرت کرد، از آنجا برای مدتی به گرگان بازگشت و در دبیرستان فردوسی مشغول به کار شد. در سال 1345خ نیز به پهلوی دژ (آقل قلا) رفت و در طول این سال ها همچنان به تدریس زبان اشتغال داشت. علاقه وافر تنظیفی به وادی هنر، او را به عرصه نمایش هدایت کرد، او در دوران معلمی (1337 تا 1345خ) به اجرای 8 پی اس  پرداخت و نمایش های مختلفی را با همراهی نصرت الله صفایی در هر سال به اجرا  گذاشت و عایدی این نمایش ها که معروفترین آنها اجرای نمایش اتللو بود برای کمک به کودکان بی بضاعت اختصاص می یافت.     تنظیفی در سال 1344خ در سن 27سالگی در کنکور سراسری هنر که شرایط آن در اردیبهشت ماه همان سال در روزنامه سراسری اطلاعات مندرج گردیده بود و یکی از شروط آن، حداکثر سن 24 سال بود، مشارکت کرد و نمره لازم را کسب نمود، در شهریورماه آن سال، نامش در کنار دیگر پذیرفته شدگان دانشگاه در روزنامه سراسری اطلاعات درج گردید، با این حال طی نامه ای از سوی دانشگاه تهران وی را به جهت عدم رعایت شرایط سنی از ثبت نام منع کردند، او نیز در پاسخ به نامه مزبور، نامه ای دیگر نوشت و در آن اذعان نمود که اغلب نقاشان بزرگ و شهیر دنیا در سنین بالا به هنر نقاشی پرداخته اند، ونسان ونگوک با رها کردن شغل کشیشی در 28سالگی به این وادی وارد شد، ژان ژاک روسو در اوان دهه پنجم زندگی به نقاشی پرداخت و مبتکر سبک پوزویتیسم گردید و هکذا، همین امر موجب شد تا پس از طرح نامه او در شورای دانشگاه، طی نامه ای دیگر از وی دعوت گردد تا به تحصیل در رشته نقاشی مشغول شود، به رغم این همه نامه نگاری، تنظیفی به سبب مشغولیت در آموزش و پرورش از ثبت نام خودداری کرد تا آنکه در سال 1345خ با حذف شرط سن از شرایط کنکور که البته همانطور که گفته شد ماحصل شاهکار او در جریان کنکور سال پیش بود، مجدداً در امتحانات کنکور سراسری حاضر گردید و این بار با قبولی در رشته مجسمه-سازی، راهی دانشگاه شد با این حال پس از قبولی، درخواست تغییر رشته به نقاشی را داد و به مطلوب خود نیز دست یافت. تنظیفی به سبب اشتغال در آموزش و پرورش از شنبه تا چهارشنبه، هفته ای 22 ساعت در دبیرستان پهلوی دژ زبان به تدریس می پرداخت و پس از آن دو روز انتهایی هفته را به تهران می رفت و هنر نقاشی می آموخت. در سال 1346خ با انتصاب یحیی خان قره داغی به ریاست فرهنگ گرگان به جهت علاقه وافری که او به تنظیفی داشت، شرایط انتقالش به تهران را فراهم نمود و بدین ترتیب، تنظیفی راهی تهران شد و در نوبت صبح به تحصیلات دانشگاهی و در نوبت عصر به تدریس در مدارس تهران مباردت می کرد. از هم کلاسی های او در دوره دانشگاه می توان به یدالله درخشانی، محمدحسین حلیمی و جمال الدین خرمی نژاد اشاره کرد. تنظیفی در سال 1349خ با زحمت و مشقت فراوان فارغ¬التحصیل شد و بدین ترتیب به همراه دکتر عباس بخشنده نصرت (ت 1315خ بندرترکمن) به عنوان تنها نقاشان شهر گرگان مطرح بود.

      در سال 1350خ با افتتاح مؤسسه آموزشی شه بانو فرح که اشخاصی چون امیرعباس هویدا، دکتر سیحون، حاجی برخوردار (واردکننده وقت فیلم های سینمایی به ایران) در هیئت مدیره آن قرار داشتند، تنظیفی به استخدام این مؤسس درآمد و با شوق وافر به تدریس مشغول گردید. تنظیفی به سبب استعداد بالا و برخورداری از ذوق و قریحه هنری به صورت خودجوش به یادگیری مجسمه سازی پرداخت و این امر تا آنجایی پیش رفت که وی پیشه سنتی مسگری را در دنیا به هنر مجسمه سازی ارتقاء داد، بدین منوال، به حق او را به عنوان بنیانگذار مجسمه سازی مدرن با فلز مس در ایران می شناسند و لقب پدر مجسمه سازی نوین ایران را نیز به همین جهت به این هنرمند باسابقه و شناخته شده اعطاء کرده اند. او در سال 1385خ به مدت سه ماه استاد مهمان و مدعو شهرک هنری پاریس بود. در سال 1353خ نیز به عنوان تنها شرکت کننده ایرانی در نمایشگاه بین المللی یادواره هنرمند مشهور فرانسوی پابلو پیکاسو (1881- 1973م) با نمایش آثاری از نقاشی و مجسمه سازی مشارکت جست.

     وی همپا با هنر نقاشی و مجسمه سازی در سرایش شعر نیز دستی ژرف دارد، اشعار او در قالب های سپید و آزاد و البته قالب جدیدی به نام «اُپرا» سروده می شود و این آثار اغلب تکمیل کننده برخی نقاشی ها و مجسمه های اوست، تنظیفی به حق شاعر و هنرمندی است که به رسالت اجتماعی و آگاهی بخش خود واقف است او از مضمون اشعار خود را با تعبیر «با ملت است نه بر ملت» یاد می¬کند؛ البته در عرصه شعر، به جهت علاقه وافر او به نقاشی و هنر، از حدود سال 1344خ شاعری را برای مدت درازی رها کرد چرا که او معتقد بود که نقاشی، زبان بین المللی است، به همین سبب به اصطلاح خود، ادبیات را مدتی فدای هنر کرد لیکن پس از دو دهه فترت از اواسط دهه شصت مجدداً به طبع آزمایی پرداخت، بدین سان او خود را شاعر نمی داند با این حال معتقد است به جهت بی مرزی وادی هنر، از جمله وادی شعر و ادب، او نیز در این میان گاه گاهی به شاعری نزدیک می شود، تنظیفی در راستای عمل به رسالت آگانه خویش، صداقت و صمیمت، راستی و درستی، دل به حال مردم سوختن و مردمی بودن را اساس کار هنر می داند.

     وی از سال 1369خ بازنشسته وزارت آموزش و پرورش گردید اما به سبب جایگاه والای او در عرصه هنر مجسمه¬سازی و طراحی، به استخدام دانشگاه آزاد اسلامی و برخی دیگر از دانشگاه های کشور درآمد و تا سال 1385خ به مدت 16 سال به ندریس دانشجویان پرداخت. او که دانش آموخته دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران و استاد هنر دانشگاه آزاد، دانشگاه علم و هنر و استاد آموزش ضمن خدمت معلمان است، در سوم دی ماه 1386خ عمل باز جراحی قلب انجام داد که خوشبختانه سلامت خود را بازیافت. آثار موفق این استاد بزرگ در دهه پنجاه رقم خورد و با ساختارشکنی سنتهای ایرانی به خلق گونه ای از هنر مدرن دست یافت. مرحوم علی اکبر ابراهیم زاده (1322 – 1386خ)، شاعر مشهور معاصر گرگان، خواهرزاده اوست.